Vrij Denken
Meningen lijken in Nederland steeds harder en extremer te worden en de verdeeldheid tussen groepen lijkt steeds groter. Ook jongeren ervaren de polarisatie en zijn op zoek naar verbinding. Hoe kan je stelling innemen zonder je idealen te verliezen? Dit staat centraal in de tentoonstelling 'Vrij Denken. Hoe de ideeën van Luther en Erasmus de wereld verander(d)en'. Ontdek hoe 500 jaar geleden een publieke discussie werd gevoerd over grote thema’s. Hoe blijf je in dialoog met elkaar, ook als je regelrecht tegenover elkaar staat?
Vrij Denken: een tentoonstelling in het Luther Museum
Wat betekent vrij denken wanneer overtuigingen botsen? En hoe blijf je in gesprek met mensen die fundamenteel anders denken? In de tentoonstelling ontdekken bezoekers het historische debat van Luther en Erasmus. Hoe communiceerden deze twee geleerden in hun tijd en wat was de invloed van deze geschriften? Aan de hand van bijzondere objecten ontdekt de bezoeker de standpunten van Luther en Erasmus. Hoogtepunt van de tentoonstelling is een zeldzaam gedrukt werk van Erasmus waarin Luther eigenhandig aantekeningen maakte. Daarnaast zijn originele drukken van Erasmus uit de collectie van Bibliotheek Rotterdam te zien, evenals historische portretten van beide denkers.
Wat waren die standpunten van Luther en Erasmus? Waar ging hun debat over?
Opmerkelijk genoeg vertoonden ze veel overeenkomsten in hun kritiek op de misstanden binnen de katholieke kerk. De analyse van de maatschappij was misschien hetzelfde, maar ze verschilden fundamenteel in hun wereldbeeld en in hun visie op hervorming. Erasmus streefde naar hervorming van de kerk van binnenuit, met behoud van eenheid. Luther koos voor directe confrontatie en fundamentele breuk: gedreven door religieuze overtuiging en maatschappelijke hervormingsdrang startte hij de Reformatie (“Hier sta ik, ik kan niet anders”) en daarmee het protestantisme (protest!), dat de wereld voorgoed veranderde.
Het verschil in denk- en werkwijze is het beste terug te lezen in hun beroemde polemische uitwisseling over de vrije wil: Erasmus' De libero arbitrio (1524) versus Luthers De servo arbitrio (1525). Erasmus stelde dat de mens beschikt over een zekere mate van vrije wil en verantwoordelijkheid voor het eigen handelen. Luther betoogde dat de menselijke wil volledig ondergeschikt is aan Gods wil. Deze uitwisseling vormt niet alleen de kern van hun theologische verschil, maar illustreert ook hun uiteenlopende benaderingen van debat, overtuiging en handelen in een maatschappij waar alles in beweging leek te zijn.
Kunstopdracht aan Annabelle Binnerts
Ons publiek kent het Luther Museum van de connectie tussen erfgoed, actualiteit én kunst. In dit geval geven we een kunstopdracht aan kunstenaar en schrijver Annabelle Binnerts (1995). Woorden staan centraal in haar werk, dat zij uitvoert op muren, textiel en in boeken. Binnerts ziet woorden als vormveranderaars, die een dubbelleven leiden, die ideeën, objecten of ervaringen oproepen die elders zijn. Daarmee sluit haar werk direct aan op de centrale vraag van de tentoonstelling: hoe vormen woorden onze kijk op de wereld?
Binnerts onderzoekt met het werk voor het museum hoe we grip proberen te krijgen op moeilijk te bevatten zaken, zoals abstracte ideeën over de zaken als de vrije wil. Ze laat zien hoe taal helpt om het onbekende te ordenen, maar ook hoe het ruimte laat voor ambiguïteit. Door taal een visuele en ruimtelijke vorm te geven, ontstaan momenten waarin betekenis steeds opnieuw wordt gevormd. Taal wordt in het kunstwerk gebruikt - net als bij Luther en Erasmus - om andere werelden op te roepen en als een instrument om de wereld te beschrijven en te begrijpen. Het voorziet de tentoonstelling van een verbeeldende maar ook van een speelse kant.
“Speelsheid is erg belangrijk als het om taal gaat... Zodra iets de vorm van geschreven taal heeft, krijgt het een imago van serieuze theorie, alsof het een opgave betreft. Mensen verwachten dat de tekst de uitleg bevat van het beeld waar zij voor komen." - Annabelle Binnerts
Deze tentoonstelling is geen geschiedenisles, maar een spiegel. Vijf eeuwen na hun beroemde debat helpen Erasmus en Luther ons opnieuw na te denken over overtuiging, nuance, verandering en de vraag hoe we met verschillen omgaan.
