Onder de Zwaan
Vanaf maart 2026 opent het Luther Museum Onder de Zwaan: een tentoonstelling over levend luthers erfgoed uit heel Nederland. Ontdek bijzondere objecten, persoonlijke verhalen en inspirerende tradities. Een tentoonstelling over zorg, verbinding en een eigen stem – die laat zien wat het betekent om luthers te zijn, toen én nu.
Onder de Zwaan – Levend luthers erfgoed uit heel Nederland
Tentoonstelling in het Luther Museum, 19 maart – 13 juni 2026
De tentoonstelling is het voorlopig resultaat van een co-creatie project met de Nederlandse lutherse gemeenschap, waarin erfgoedobjecten en erfgoedverhalen samenkomen. Het vertelt de bijzondere geschiedenis van de lutherse minderheidsgemeenschap in ons land, de culturele en maatschappelijke waarden én de verbondenheid met Het Verhaal van Nederland.
Onder de Zwaan wordt één van de meest diverse tentoonstellingen in het Luther Museum ooit, met uiteenlopende voorwerpen van de 16e eeuw tot nu, uit alle lagen van de samenleving, zoals een brief van Luther aan de Nederlandse gemeenschap, een gouden lezenaar van een vriend van Rembrandt, een doopakte uit Suriname, de doopsschaal van Thorbecke, een geweven damasten doek van de Huisvrouwendagen, en een hedendaags altaarkleed van Koen Taselaar.
Én we laten we de mensen achter de objecten aan het woord: lutheranen uit alle hoeken van het land, de diversiteit van deze ondogmatische geloofsgemeenschap.
Er worden verschillende podcast afleveringen opgenomen en er is een uitgebreid mee-doe en mee-maak publieksprogramma.
In de museumgalerij toont beeldend kunstenaar Helmut Smits 15 nieuwe fotocollages, die het erfgoed actualiseren alsof het gebruiksvoorwerpen zijn anno 2026.
Waarom heet de tentoonstelling ‘Onder de Zwaan?’
De zwaan is het symbool van de lutherse gemeenschap in Nederland, een soort geuzenteken. Maarten Luther wilde vanaf 1517 de Rooms Katholieke Kerk van binnenuit hervormen en hij was niet de enige. Honderd jaar voor Luther was de Boheems (Tsjechische) priester Johannes Hus ook al bezig om de misstanden van de Rooms Katholieke Kerk aan te kaarten. Hus, wat ‘gans’ betekent in het Tsjechisch, moest het bekopen met zijn leven. Hij werd tot de brandstapel veroordeeld. Luther heeft daarover gezegd: "Hus heeft over mij voorspeld: gij zult een gans braden, maar over honderd jaar zult gij een zwaan horen zingen, die zult gij moeten verdragen".
Die zwaan is Luther en dat is de reden waarom de lutheranen, met name in Nederland, de zwaan als symbool gebruiken. Veel andere kerken hebben een haan, maar de Lutherse Kerk heeft dus een zwaan op de top. Onder de Zwaan is het luthers erfgoed te vinden: het is de plek van de lutherse cultuur, tradities en gebruiken.
Wat is er zo bijzonder aan de Nederlandse lutherse gemeenschap?
De lutherse culturele identiteit heeft een duidelijke plaats in de geschiedenis van Nederland. Lutheranen droegen bij aan handel, politiek, kunst en emancipatie. Lutheranen als Thorbecke (die onze grondwet schreef) en Domela Nieuwenhuis (de eerste socialist) hebben grote invloed gehad op de Nederlandse politieke geschiedenis. De Amsterdamse lutheranen waren bovendien de eersten ter wereld die een openlijk homoseksuele predikant aanstelden en al vroeg vrouwelijke predikanten op de kansel hadden staan. Daarnaast besteedt de gemeenschap ruime aandacht voor hun eigen aandeel in het koloniale en slavernijverleden. Net als aan de opvang van vluchtelingen, wat in het DNA van de gemeenschap zit. De geschiedenis van de lutherse gemeenschap start bij migrantenverhalen. In al die tijd heeft de gemeenschap zich bekommerd om nieuwkomers.
Helaas vergrijst de lutherse gemeenschap en zorgen fusies en kerksluitingen ervoor dat objecten, verhalen en rituelen dreigen te verwijden uit het collectieve geheugen.
Het Luther Museum borgt deze geschiedenis óók, omdat het inspirerend is voor nieuwkomers en andere minderheden. De lutherse gemeenschap bleef namelijk eigenwijs vasthouden aan eigen waarden en gebruiken en droeg juist op die manier enorm bij aan de samenleving. Bovendien zijn de lutherse waarden actueler dan ooit in een veranderende maatschappij die op zoek naar nieuwe modellen voor samenleven, verbinding en gemeenschapszin. Met deze tentoonstelling laten we zien met hoeveel zorg en persoonlijke aandacht de lutherse cultuur is vormgegeven in de afgelopen 500 jaar en hoe deze cultuur van waarde was én is voor Nederland.
Wat is het hoofdthema van deze tentoonstelling?
Deze tentoonstelling gaat over wat we bewaren en waarom, en wat ‘erfgoed’ eigenlijk is. Casus is de unieke geschiedenis van de lutherse gemeenschap – een geschiedenis die onderbelicht is in het verhaal van Nederland en vaak verkeerd begrepen.
‘Onder de Zwaan’ toont bijzondere objecten die staan voor een levende gemeenschap en hun verhalen. We laten zien hoe eigenheid en identiteit, ook van minderheden, van waarde is voor ons allemaal.
Nieuw werk van Helmut Smits!
Beeldend kunstenaar Helmut Smits laat ons met zijn werk met een frisse blik naar het oude erfgoed kijken. De multidisciplinaire Smits staat bekend om zijn bijzondere blik op het schijnbaar alledaagse, met een scherp oog voor objecten en de rol die zij spelen in het dagelijks leven. In de museumgalerij toont hij in opdracht van het museum 15 fotocollages, die de objecten actualiseren alsof het gebruiksvoorwerpen zijn anno 2026.
Publieksprogramma met verdieping en viering
- Opening 19 maart - Er wordt een speciaal voor de gelegenheid geschreven compositie door predikant Hester Radstake en cantor-organist Jeroen de Haan van Luthers Woerden ten gehore gebracht: een nieuw luthers lied met orgelmuziek dat de lutherse gemeenschap in Nederland viert gaat in prémière. Dat wordt samen zingen!
- 22 april – Zwaan kleef aan: workshops voor jong en oud – In de meivakantie zijn er verschillende workshops voor jong en oud. Een familiemiddag waar iedereen iets kan toevoegen aan wat er al in het museum te zien is. Met de collages van beeldend kunstenaar Helmut Smits als inspiratie maken deelnemers collages op basis van persoonlijk ‘erfgoed’: een oude foto, sieraad, of een dierbaar boek. Of: ontwerp je eigen symbolische ‘zwaan’ met recyclematerialen! Alle collages en zwaantjes worden opgehangen in het museum.
- 14 mei – Hemelvaart: Verhalen Oogsten – De Hemelvaartsdienst, de enige jaarlijkse kerkdienst in het museum, gaat over in een actieve en dynamische festivalachtige dag voor en door het publiek. De bezoekers zijn geen passieve bezoeker of luisteraar, maar deelnemer. Centrale vraag: wat is er nodig om gemeenschapserfgoed te bewaren voor de toekomst? Met een Gemeenschapsdialoog: een live podcast opname met gesprekken tussen aansprekende jongere en oudere lutheranen over traditie en de toekomst van een gemeenschap. Verder een Lutherse kunst & kitsch: het publiek kan luthers erfgoed meenemen naar het museum. Lutherana zoals zilver, penningen of bijzondere boeken worden aan tafels in het museum beoordeeld en besproken, met lutherse experts. Sprekende Geschiedenis: durft u achter de microfoon? In een mobiele opnamestudio kunt u, begeleid door professionals, een kort interview geven voor ons Oral History-project. Deel wat ‘gemeenschap’ voor u betekent en laat uw stem voor altijd deel uitmaken van de collectie.
Luisterposten: In de tentoonstelling staan luisterposten met fragmenten uit reeds afgenomen interviews. U wordt uitgedaagd om hier op te reageren en eigen associaties vast te leggen, uw eigen stellingen te spijkeren.
In het Toekomstboek kunnen alle bezoekers – jong en oud, luthers of geïnteresseerd – hun wens of idee voor de volgende fase van het Levend Luthers Erfgoed project noteren. Dit wordt een rapport van de gemeenschap zélf, als een statement: het is van waarde luthers te zijn! - 22 maart & 24 mei – Duo Pleyel Museum Serie – het internationaal vermaarde pianoduo Pleyel presenteert uitzonderlijke jonge musici aan het begin van hun carrière. Een luthers geïnspireerd muziekprogramma.
- 5 mei – Vrijheidsmaaltijd – een maaltijd voor de buurt met een ‘Luthers schaamhoekje’ en gesprekken over zorg en oog hebben voor elkaar.
- 8 t/m 14 juni - Bachweek 2026: een nieuw geluid – We sluiten ‘Onder de Zwaan af met de Bachweek! Bach was éen vrome lutheraan en inspireerde veel componisten, toen en nu. Tijdens de week is er met name aandacht voor vergeten of ten onrechte niet gehoorde stemmen van vrouwelijke componisten. Met programmaonderdelen als Bach voor de Buurt en Bach voor de Bengels, en een nieuwe compositie door de Componist der Nederlanden: Anne-Maartje Lemereis.
Ga op ontdekkingsreis door luthers erfgoed
Naast topstukken biedt Onder de Zwaan vooral ruimte voor het onverwachte, het ontroerende en het alledaagse. Van een Maastrichtse avondmaalskelk tot een zilveren zwaantjeskurkentrekken. Allemaal verschillende objecten die verspreid door het museum uitnodigen tot contemplatie en gesprek, zeker met de nieuwe werken van Helmut Smits erbij!
